Archeologia codzienności Wieku Zagłady. Materialna pamięć obszaru funkcjonowania getta warszawskiego

W roku 2026 realizowany jest przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego projekt pt. „Archeologia codzienności Wieku Zagłady. Materialna pamięć obszaru funkcjonowania getta warszawskiego”. Cele projektu to:  

- usystematyzowanie stanu wiedzy wynikłej z badań archeologicznych i nadzorów zrealizowanych w latach 1993–2023 na obszarze funkcjonowania getta warszawskiego oraz zbadanie;   

- zinterpretowanie i opublikowanie treści nt. wybranych grup zabytków archeologicznych (organicznych, szklanych i z tworzyw sztucznych), które zostały wydobyte z ziemi w ciągu ostatnich trzech dekad, lecz pozostawały nieopracowane;  

- opracowanie treści bogato ilustrowanej publikacji naukowej, która zostanie wydana w formie drukowanej oraz udostępniona modelu Open Access. Książka opracowywana jest z myślą o odbiorcach zainteresowanych obecnością przeszłości we współczesności; „pamięcią materialną” Wieku Zagłady; śladami pozostałymi po codzienności życia na obszarze funkcjonowania getta warszawskiego oraz trudnym, obciążającym dziedzictwem archeologicznym.

„Świtem nowej ery w historii świata” nazwał lato 1939 roku, jeden z mimowolnych świadków dramatycznych wydarzeń i przemian w codziennym życiu setek tysięcy ludzi, w tym mieszkańców Warszawy. Był to świt, który przemienił niemal wszystko. Do obszarów, na których następowały w czasie drugiej wojny światowej przemiany najbardziej dramatyczne i radykalne, należały getta tworzone przez niemieckie władze okupanckie na terenie Polski. Jednym z nich był obszar funkcjonowania getta warszawskiego. Wiosną 1945 r., po bezpośrednim kontakcie ze zrujnowanym obszarem getta warszawskiego, wybitny historyk Stanisław Śreniowski, nazwał ten obszar „szarą masą śmierci". Teren Muranowa, na którym Naziści utworzyli tzw. dzielnicę zamkniętą, Śreniowski określił jako „Miasto w Mieście. Miasto, które przestało być”. Uznał on, że miasto to jest nie do opisania, a jeśli ktoś podjąłby tego próbę, to wymagałoby to „nowego języka”.

 W ciągu dekad od zakończenia wojny podejmowano próby zbliżenie się do tego, co działo się między 1940 a 1943 rokiem w przestrzeni funkcjonowania getta warszawskiego. Po upływie ponad ośmiu dekad, w poszukiwania tego „języka” angażujemy archeologię nieodległej przeszłości. Wychodząc od toposów niewyrażalności doświadczania Wieku Zagłady oraz śladu, próbujemy przybliżyć współczesności materialność tego co było i co „przestało być" – skupiamy się przy tym na tym, co JEST wciąż obok nas, co wciąż trwa, jako elementy przeszłości we współczesności.

W ramach projektu realizacja obranych celów następuje:   

- poprzez kwerendy archiwalne i biblioteczne mające na celu zebranie i usystematyzowanie informacji na temat tzw. zabytków masowych odkrytych w trakcie dotychczasowych badań archeologicznych;   

- wykonanie dokumentacji i digitalizacji materiałów źródłowych i zabytkowych oraz  

- z zastosowaniem archeologicznych metod nieinwazyjnych (analizy makro‑ i mikroskopowe wybranych zabytków).  

Projekt realizowany przez Uniwersytet Łódzki otrzymał dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Program rządowy „Ochrona zabytków archeologicznych”.

Umowa nr 114858/26/FPK/NID. Wartość dofinansowania: 38 400,00 PLN (słownie: trzydzieści osiem tysięcy czterysta złotych).  

Kierownikiem projektu jest Anna Izabella Zalewska z Instytutu Archeologii UŁ.